شناسایی تاریخ گذشته خویش و بررسی دقیق پیروزی ها و شکست ها و آشنایی به چهره های تابان بنیادگذاران دانش و ادب و هنر، راه روشنی است که ملت ها را به «خودشناسی» رهبری می کند و خودشناسی بهترین وسیله دریافت و ادراک و شناختن جهانیان است. و تا مردم جهان نخست خود را نشناسند و آنگاه از تمایلات و آرزوها و هدف های یکدیگر به کمال آشنا نشوند، صلح جاویدان در جهان پایدار نخواهد گشت. سرزمین ما با داشتن چهره های تابان در همه ی پدیدارهای اجتماعی بسیار غنی است، و نسل معاصر بی گمان باید این بزرگان را بشناسد تا بتواند در شرایط اجتماعی امروز آنان را سرمشق خویش سازد و در اقتباس تمدن نو یکباره مبهوت نشود و خود را نبازد و بداند که در گذشته نیز ملت ما با چنین شرایطی روبرو شده وتوانسته است با نشان دادن نبوغ خود بر همه ی دشواری ها فایق آید.

در گذشته یکی از چهره های تابان ایرانی را که در دوران جوانی توانست منشأ یادگارهای تاریخی شود و در بنیاد نهادن ادبیات عرب سهمی بسزا به دست آورد، به ایجاز یادآور شدم. اینک از چهره های دیگری که او هم در جوانی شهرتی عظیم به دست آورده و یادگارهای جاویدانی از خود به جا گذاشته است، نام می برم. پیش از یاد کردن نام این شخصیت بزرگ به مناسبت تخصص او در رشته ای که جوانان دانش آموز و دانشجوی ما در این روزگار از آن رشته می هراسند، یادآور شوم که با تأسی از این چهره ی تابان هیچ گاه از صرف و نحو یا دستور زبان که امروزه مشکلی برای جوانان شده است نباید بیم به خود راه داد و با بررسی دقیق فعالیت های جوانی ایرانی در قرن دوم هجری درباره ی زبان عربی و بنیادگذاردن دانش نحو عرب می توان امیدوار شد که فرا گرفتن نحو وصرف زبان مادری کاری دشوار نیست.
آری سیبویه فارسی، صاحب تألیف معروف الکتاب در علم نحو عرب، در روزگار جوانی توانست به بنیاد گذاری این دانش همت گمارد و یادگاری از خود به جای گذارد که قرن ها درمحافل و مدارس علمی سرتاسر کشورهای اسلامی بزرگترین سند این دانش، به شمار می رود، آنگاه به بیشتر زبان های اروپایی ترجمه شود، چنان که الکتاب سیبویه بارها در پاریس و برلین و کلکته و مصر و بیروت چاپ شده و هنوز هم مورد توجه عالمان نحو زبان عرب است.
سیبویه در سال 121 هـ . ق (مطابق 739 م) چشم به جهان گشود و در سال 160 هـ . ق (مطابق 778 م) درگذشت. و بدین سان وی 39 سال به سر برده و مانند دادبه پارسی، که در گذشته نوشتیم 33 یا 36 سال عمر کرده و از زندگی «بس شادی» ندیده و به گفته ی شاعر همچون «گل کوته زندگانی» بوده است:
دریغـا میر بـو نصـرا دریغـا که بس شادی ندیدی از جوانی
ولیکن راد مردان جهاندار چو گل بـاشنـد کـوتــه زنـدگانی
آری بیشتر راد مردان همچون گل کوت زندگانی بوده اند.
تاریخ تولد و درگذشت او مورد اختلاف است و ما قول مشهور را یاد کردیم، وگرنه درباره تاریخ وفات وی سال های 161،162،177،180،183،186،188،194 را هم یاد کرده اند. ولی مدت زندگی وی را بیش از 32 سال یا در حدود 40 سال یاد نکرده اند. همچنین محل وفات وی را بصره یا ساوه یا قریه ی بیضاء فارس و یا شیراز نوشته اند و گویند وی را در قبرستان باهلیه ی شیراز به خاک سپرده اند. و باز گفته اند آرامگاه سیبویه در محل سنگ سیاه شیراز در دکانی واقع است، و لوح آرامگاه وی سنگی سیاه و شفاف است که در آن خطی دیده نمی شود، و محله ی مزبور را به سبب همان سنگ سیاه نامیده اند.
درباره ی کلمه فارسی سیبویه و تلفظ آن نیز گفتگوهایی است، از قبیل اینکه کلمه مزبور مرکب از «سیب» و «بویه» (از بوییدن) و مخفف آن است. و گفته اند وجه تسمیه وی بدین نام از آن است که بوی سیب از وی بر می خاسته، یا به بوییدن سیب عادت داشته، و یا مادرش در خرد سالی او را با سیب بازی می داده و سرگرم می ساخته، یا بدان سبب که وی بسیار خوبرو و زیبا چهره و گونه هایی به رنگ سیب داشته است. و گویا وجه نخست و دوم صحیح تر به نظر می رسد. ضبط کلمه بر حسب تلفظ فارسی بر وزن «فیروزه» است ولی در تعریب «و» را به فتح و «ی» را به سکون تلفظ می کنند.
درباره ی جزء دوم کلمه یعنی بویه گویا «ویه» که پساوندی در آخر نام های فارسی است صحیح تر باشد تا کلمه را مخفف «سیب» و «بویه» بدانیم. البته می دانیم که متقدمان درباره ی وجه تسمیه اغلب به حدس متوسل می شدند نه روش علمی.
باری، نام سیبویه عمرو پسر عثمان پسر قنبر یا قنبره ی فارسی بیضایی است. وی در بیضا متول شد و در بصره پرورش یافت. کنیت او ابو بشر یا ابوالحسن بود. وی داناترین دانشمندان متقدم و متأخر در نحو بود، و این دانش را نزد خلیل بن احمد فراهیدی آموخت، و آنگاه در آن به ابداعات پرداخت، و کتاب نامبردار الکتاب را فراهم آورد که از مهمترین منابع این دانش است. چنانکه جاحظ دانشمند مشهور می گوید: «خواستم نزد محمد بن عبد الملک بروم، اندیشیدم که چه چیز برای او ارمغان برم، اما پس از دیری اندیشیدن دریافتم که هیچ ارمغانی شریفتر و گرانمایه تر از کتاب سیبویه نیست. و او هنگامی که کتاب را گرفتتت گفت: «به خدای سوگند که این ارمغان را از هر هدیه ای دوستتر دارم»
دانشمندان دیگر همچون ابوالعباس مبرد و مازنی و جز آنان نیز الکتاب را ستوده و سیبویه را پیشوای بزرگ نحویان شمرده اند، چنانکه صاعد بن جیانی الکتاب سیبویه را از لحاظ جامعیت و سودمندی در نحو در شمار مجسطی بطلیموس در هیئت و کتاب ارسطو در منطق شمرده است. بسیاری از نحویان مانند قطرب و اخفش اصغر اخفش اوسط و دیگران از شاگردان سیبویه بوده اند و تا دانش نحو عرب در جهان باشد، نام سیبویه پارسی در سرفصل این دانش جاویدان خواهد یود.