از اوایل قرن دوم هجری که مسلمانان جهان به فهم و درک ادبیات عرب نیاز فراوان پیدا کردند، تا قرآن را که کتاب آسمانی آنان بود به خوبی در یابند، نام نابغه های بزرگ ایرانی در سر فصل تاریخ بنیاد گذاری لغت و صرف ونحو و دیگر فنون ادب تازیان به چشم می خورد که اینک به یاد کردن زندگانی یکی از آنان در این مقاله می پردازیم و در آینده نیز به ایجاز درباره ی دیگران گفتگو خواهیم کرد.

شخصیتی را که در اینجا یاد می کنم، روزبه یا دادبه پارسی است که پس از اسلام آوردن به عبدا... موسوم گشت و بر حسب شیوه ی مسلمانان و تازیان نخست کنیه ای او ابو عمرو بود و پس از پذیرفتن اسلام به ابو محمد مکنی گردید و کنیه ی معروف او در کتب ادب عربی ابن مقفع است و از روزگاران قدیم از کوره های مهم فارس به شمار می رفت. نام پارسی مقفع داد جشنش بود و او را از آن سبب «مقفع» می گفتند که حجاج وی را بزد و دست او «یرا» یا «یراغ» گرفت. چه در عربی می گویند: مرد مقفع دو دست (رجل مقفع الیدین)، یعنی مردی که دو دست وی ترنجیده گشته و «یرا» گرفته باشد، و به عبارت دیگر دست وی خشک گردد. دادبه یا ابن مقفع در آغاز ، کاتب داود بن عمر بن هبیره و سپس کاتب عیسی بن علی بود. او در آغاز، مذهب مجوسی داشت. آنگاه به دست عیسی بن علی، عم سفاح و منصور دو خلیفه عباسی، مسلمانی گرفت و از خواص او به شمار می رفت و کاتبی او می کرد. می گویند شبی که دادبه می خواست فردای آن مسلمانی گزیند، بر سر خوان به رسم مجوسان زمزمه گرفت. عیسی گفت: «با نیت مسلمانی زمزمه می کنی؟» گفت: «آری نخواهم شبی را بی دین به روز آوردن.» و بامداد آن شب به دست عیسی اسلام گرفت.
دادبه مترجمی زبر دست و نویسنده ای توانا بود. زبان پهلوی و عربی را خوب می دانست و برخی از کتب ادبی را از پهلوی به عربی ترجمه کرد، همچون خداینامه که به عربی نام آن سیر ملوک عجم است و همان اصل شاهنامه می باشد.
دیگر کتاب آیین نامه و ادب الکبیر و ادب الصغیر و یتیمه و کتاب مزدک و کتاب التاج در سیرت انوشیروان. اما مهمترین شاهکار او به زبان عرب، ترجمه کتاب معروف کلیله ودمنه است که هنوز هم شیوه ی نگارش آن از شاهکارهای نثر عربی به شمار می رود و در دانشگاه های کشورهای عربی زبان تدریس می شود. ابن ندیم در الفهرست می نویسد: «ایرانیان در روزگار باستان برخی از کتب منطق و طب را از یونانی و رومی به فارسی برگردانده بودند و عبدا... بن مقفع برخی از آنها را به عربی ترجمه کرد.» و باز ابن ندیم او را از مترجمان و ناقلان حکمت و دیگر علوم از فارسی به عربی یاد کرده است و گوید از ترجمه های او باید این کتاب ها را نام برد: اختصار قاطیغوریاس ارسطو و اختصار باری ارمیناس ارسطو. وقفطی در اخبار الحکما نوشته است که دادبه نخستی دانشمندی است که در میان مسلمانان به ترجمه ی کتب منطق پرداخت و علاوه بر دو کتاب مذکور ارسطو ، ترجمه ی انالوطیقا را هم به عربی به وی نسبت می دهد.برخی گفته اند که کتاب ایساغوجی تألیف فرفوریوس صوری را نیز دادبه به عربی ترجمه کرده است.
دادبه چنان که خواهیم دید در جوانی کشته شد و این همه تألیفات گرانقدر را در روزگار جوانی به یادگار گذاشت. بنابراین او نابغه ای هوشمند و دانشمندی پرشور و دوستدار ادب و دانش و هنر بود.
اصمعی گوید: از دادبه پرسیدند: «ادب را از که فرا گرفتی؟» گفت: «از خویشتن. چه نیکویی های مردمان را برگرفتم و بدی ها را فرو گذاشتم.»
باری از این گونه نامداران دانشمند و هنر دوست و میهن پرست در تاریخ پر افتخار ملت ما در هر دوره فراوان بوده اند که سزاست نسل معاصر با دیده ی احترام به آنها بنگرند، آنها را نیک بشناسند و به یادگارهای گرانقدرشان پی ببرند و در بنیان نهادن تمدن نوین کشور به آنان و فداکاری های بی دریغشان تأسی جویند.
دادبه در سن 33 ی 36 سالگی در تاریخ 145 یا 142 یا 143 هـ .ق به دست سفیان بن معاویه که مردی خودخواه و کینه توز و نافصیح در سخن گفتن بود، شهید گشت. وی افتخارات جاویدانی برای ملت ما به یادگار گذاشت.